Logo SGH

Ochrona konsumenta przed nadmiernymi odsetkami. Skuteczność rozwiązań antylichwiarskich

Uwagi wstępne

Działania związane z ochroną pożyczkobiorców, w tym przede wszystkim konsumentów traktowanych jako słabsza ze stron transakcji kredytowej przed nadmiernymi odsetkami, mają bardzo długą historię — można je zidentyfikować już w tych kulturach starożytnych, z których przetrwały do naszych czasów zabytki prawne[1]. Występowały one jako rozwiązania zarówno trwałe, jak i okazjonalne, wprowadzane w sytuacjach nadzwyczajnych, związanych zwykle ze zjawiskami kryzysowymi. Niezależnie od konstrukcji i czasu obowiązywania miały zwykle jedną cechą wspólną — były powszechnie „obchodzone”, wielokrotnie prowadząc do powstawania czarnego rynku kredytowego o wysokim oprocentowaniu, dodatkowo dyskontującym koszt ryzyka ponoszenia odpowiedzialności z tytułu lichwy. W tym kontekście objęcie analizą rozwiązania wprowadzonego po długotrwałej dyskusji parlamentarnej w Polsce, określającego maksymalną stopę dozwolonych odsetek pieniężnych wynikających z czynności prawnej, może i powinno stanowić interesujący przyczynek do oceny racjonalności działania polskiej władzy ustawodawczej.

Z punktu widzenia generowanych konsekwencji gospodarczych, regulacja maksymalnej wysokości odsetek ma szeroko omawiane w literaturze i zasadniczo nie podlegające dyskusji konsekwencje. Z punktu widzenia swoistego łącznika prawa z rzeczywistością gospodarczą, do jakiego aspiruje ekonomiczna analiza regulacji, jest jednak istotne, czy i na ile wprowadzone rozwiązanie może i skutecznie wpływa modyfikująco na zachowania uczestników obrotu. W kontekście zaproponowanej konstrukcji legalnej kapitalnego znaczenia nabiera zastosowana terminologia i jej interakcje z już egzystującymi instytucjami normatywnymi. Determinują one funkcjonalną treść instytucji gospodarczej. W efekcie, analiza przyjętego unormowania w kontekście jego skutków zestawionych ze stanem rzeczy poprzedzającym działanie legislacyjne może stanowić interesujący przyczynek do ekonomicznej teorii regulacji. Określenie w 2005 r. w prawie polskim maksymalnej stopy odsetek[2] stanowi bowiem podręcznikowy przykład zastosowania ceny maksymalnej[3].

Wprowadzane pod hasłami konieczności ochrony konsumenta rozwiązanie zostało wyposażone w interesujące i raczej nietypowe elementy konstrukcyjne. Przede wszystkim sama cena maksymalna jest elastyczna, poziom odsetek maksymalnych dość wysoki, a lichwa została spenalizowana wyłącznie w sferze obejmowanej przez regulacje dotyczące kredytu konsumenckiego, w pozostałym zakresie rodząc jedynie konsekwencje cywilnoprawne. Po upływie 5 lat od wprowadzenia rozwiązanie to powinno być poddane ocenie z punktu widzenia skuteczności, przez porównanie założonych i rzeczywiście powodowanych skutków w życiu społecznym. Powrót do podnoszonych w toku prac legislacyjnych argumentacji może być interesujący z punktu widzenia oceny efektywności przyjmowanych rozwiązań prawnych.

Podnoszoną w literaturze, obserwowalną zależność dotyczącą względnie powszechnie występującej we współczesnym świecie regulacji lichwy można ująć konstatacją, iż im słabiej rozwinięte są stosunki pieniężne, im słabiej rozwinięta jest gospodarka, tym szerszy i bardziej restrykcyjny charakter mają zapisy zwalczające lichwę, a jednocześnie powszechniejsze są naruszenia praw mających na celu przeciwdziałanie nadmiernemu oprocentowaniu[4].

Lichwa — pojęcie i znaczenie oddziaływania

Lichwa, postrzegana jako pobieranie nadmiernych odsetek od wierzytelności pieniężnych, stanowi jedno z podstawowych, najstarszych pojęć ekonomicznych i prawnych obecnych w cywilizacji zachodniej[5]. Źródła, z jakich się wywodzi nowożytne rozumienie pojęcia, po dziś dzień zresztą wpływające na rozwój tej koncepcji, opierają się przede wszystkim na słowach Biblii i pracach Arystotelesa. W nieco mniejszym stopniu w ukształtowaniu jej treści znaczeniowej miało udział prawo rzymskie. Wszystkie te przekazy znalazły swoje odzwierciedlenie w nauce Kościoła katolickiego, co wpłynęło na utrwalenie się konkretnego kształtu przypisywanego terminowi lichwa[6].

Koncepcja lichwy występującej w Biblii odwołuje się już to do zakazu pobierania odsetek od ubogich, zawartego w Księdze Wyjścia (22.24) i Księdze Kapłańskiej (25.36–37), aż do zakazu pobierania odsetek/procentu od jakiejkolwiek wierzytelności od braci-współplemieńców i dozwolenia dla ich pobierania od obcych zawartego w Księdze Powtórzonego Prawa (23.20–21). W literaturze wskazuje się, iż jakkolwiek pojęcie lichwy pojawia się w Starym Testamencie często, bez analizy kontekstowej, nie ma możliwości prostego rozstrzygnięcia, czy obejmuje wszelki procent, czy wyłącznie odsetki nadmierne[7].

Nieco inna sytuacja pojawia się w księgach Nowego Testamentu, w którego treści oparcie zaczyna znajdować koncepcja odsetek dozwolonych. Jeden z nielicznych fragmentów Nowego Testamentu, odwołujący się do zagadnień związanych z oprocentowaniem i lichwą, stanowi przypowieść o talentach i spodziewanym wynagrodzeniu za ich powierzenie (Łukasz 19.12–27). Równolegle, pośród zaleceń skierowanych do wiernych, szczególny nacisk bywa kładziony na konieczność pożyczania bez pobierania odsetek (Łukasz 6.34–35). Podkreślenia wydaje się wymagać fakt odnoszenia koncepcji biblijnych przede wszystkim do kategorii i pozycji pożyczkobiorcy[8].

Arystotelesowska koncepcja lichwy została oparta na podstawach zbliżających ją do dzisiejszej koncepcji wyzysku. Odnosi się ona bowiem do sytuacji zastrzegania nadmiernego procentu od znajdującego się w potrzebie drobnego pożyczkobiorcy[9]. Działalność tego typu została zaliczona przez Stagirytę do zawodów zdegenerowanych, w ocenie moralnej zrównanych z sutenerami. Jednocześnie jednak pożyczanie środków o dużej wartości, również pochodzących z niewłaściwych źródeł nie może być w ocenie arystotelesowskiej zrównane z pojęciem lichwy, zwłaszcza gdy nie jest przymusowe dla jednej ze stron. Jeżeli będzie działaniem w pełni dobrowolnym, nie można postawić żadnej ze stron zarzutu lichwy. Arystoteles, postrzegając pieniądz jako środek wymiany, nie znajdował uzasadnień dla mnożenia go przez odsetki. Ich występowanie prowadzi bowiem do powstawania nienaturalnych zjawisk w postaci tworzenia przychodu z instytucji nie przeznaczonej dla takiej sytuacji i nie podlegającej fizycznemu wzrostowi[10]. Jakkolwiek obserwacje te stanowią przesłanki formułowania ocen dotyczących braku zrozumienia podwójnego charakteru pieniądza (jako nośnika wartości i środka wymiany) przez Arystotelesa, to właśnie jego koncepcje stały się podstawą postrzegania lichwy w wiekach późniejszych, w tym zwłaszcza w średniowieczu[11].

Późniejsze wieki do przedstawionych koncepcji dołączyły element czasu[12]. Przyjęcie koncepcji bezpłodności/jałowości pieniądza zawarte w pismach Tomasza z Akwinu, jakkolwiek być może oparte na nieporozumieniu leksykalnym[13], może być również tłumaczone dość czytelnym interesem instytucji kościelnych, uprzywilejowanych pożyczkobiorców, w ograniczaniu cen dóbr finansowanych z kredytów[14]. Podobne wyjaśnienia pojawiają się również współcześnie jako uzasadnienia dla istnienia regulacji antylichwiarskich, których głównymi beneficjentami mają się stać poszukujące kredytu rządy państw, w których obowiązują odnośne regulacje[15].

Interesujące podsumowanie ustaleń dotyczących przyczyn i uzasadnień regulacji lichwy zawarto w opracowaniu Kanadyjskiej Królewskiej Komisji Finansowo–Bankowej, zgodnie z której ustaleniami wprowadzenie ograniczenia wielkości procentu w odniesieniu do instytucji bankowych może mieć trzy uzasadnienia w postaci: zwiększenia kontroli systemu przez władze odpowiedzialne za prowadzenie polityki pieniężnej, zabezpieczenia innych instytucji przed niepożądaną konkurencją i ochrony niewielkich i niedoświadczonych pożyczkobiorców przed wyzyskiem[16].

Zasady obrotu pieniężnego wynikające z prawa polskiego

Ustalone w prawie polskim zasady obrotu pieniężnego są oparte na zasadzie nominalizmu i liberalizowanej w ostatnich latach zasadzie walutowości. Oznacza to, iż w polskiej sferze prawnej zobowiązanie pieniężne, opiewające na określoną sumę, jest wykonywane poprzez zapłatę sumy nominalnej, która z jednej stronie nie musi podlegać ochronie co do wartości traktowanej jako siła nabywcza, z drugiej zaś korzystanie z niej nie musi również podlegać wynagradzaniu, np. wypłacaniem odsetek[17].

Zobowiązanie pieniężne, w myśl zasady walutowości, jest wykonywane w pieniądzu polskim, a więc w monetach i banknotach Narodowego Banku Polskiego, opiewających na złote i grosze, będących w Polsce prawnym środkiem płatniczym[18]. Strony mają prawo do ustalenia przedmiotu zobowiązania pieniężnego na walutę obcą (zagraniczny środek płatniczy), podobnie obowiązek spełnienia świadczenia w walucie obcej może kreować przepis powszechnie obowiązującego prawa lub orzeczenie sądu. W myśl obowiązujących przepisów dłużnik może zaspokoić wierzytelność pieniężną poprzez świadczenie pieniężne w walucie polskiej, chyba że co innego wynika z ustawy, orzeczenia sądowego będącego źródłem zobowiązania lub czynności prawnej[19].

Możliwość zagwarantowania wartości świadczenia pieniężnego, opartego na innym niż sam pieniądz mierniku wartości, również ma charakter fakultatywny. Zastrzeżenie odsetek, możliwość ustalenia wartości świadczenia jednej ze stron wg innego niż pieniądz miernika wartości, określenie w treści czynności prawnej zasad waloryzacji świadczenia pieniężnego należy do sfery możliwości stron i wymaga odnośnych postanowień w czynności prawnej skutkującej powstaniem prawnego stosunku zobowiązaniowego[20]. Przyjęcie odpowiednich postanowień dotyczących odsetek lub waloryzacji nie ma więc charakteru elementu istotnego dla czynności prawnej. Jeżeli nie zostanie zastrzeżone, nie umożliwia również, co do zasady, zmiany wartości świadczenia inaczej jak zgodnym oświadczeniem woli stron. Wyjątek w tym zakresie stanowi tzw. klauzula rebus sic stantibus (nadzwyczajnej zmiany okoliczności), wprowadzająca możliwość wystąpienia z żądaniem sądowej zmiany wartości świadczenia w razie istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania[21]. Uprawnienie to nie przysługuje jednak stronie prowadzącej przedsiębiorstwo, jeżeli świadczenie pozostaje w związku z prowadzeniem tego przedsiębiorstwa[22].

Obowiązujące w Polsce przepisy prawne nie zawierają definicji odsetek w postaci kategorii legalnej[23]. Jest to o tyle interesujące, iż również w okresie międzywojennym definicja tych świadczeń funkcjonowała li tylko jako wytwór naukowy[24]. Nie doczekała się ona również definicji w ramach wprowadzanych obostrzeń mających na celu przeciwdziałanie lichwie, co w pewnych warunkach może dziwić, zwłaszcza z uwagi na występowanie odsetek w różnych funkcjach zobowiązaniowych. Z jednej strony mogą one pełnić funkcję wynagrodzenia za korzystanie z cudzego kapitału i ryzyko, jakie z tym jest związane dla udostępniającego kapitał. Z drugiej zaś mogą stanowić formę cywilnoprawnej, ekonomicznej sankcji nałożonej na dłużnika w przypadku niedokonania terminowego zwrotu (w literaturze prawnej mechanizm ten jest określany jako funkcja odszkodowawcza — art. 481 k.c.)[25]. We współczesnych opracowaniach naukowych przede wszystkim jest podkreślany element wynagrodzeniowy — odsetki są realizowane jako świadczenie w tych samych przedmiotach co świadczenie główne i obliczane wg stopy procentowej i czasu potencjalnego korzystania z przedmiotów objętych świadczeniem głównym[26]. Funkcja odszkodowawcza, jakkolwiek zauważana, jest traktowana jako uzupełniająca i niekiedy utożsamiana z mechanizmem ustawowym ich naliczania[27]. Równolegle, pośród kategorii odsetkowych, których jednoznaczne wyodrębnienie będzie napotykać na pewne problemy, należy wskazać funkcję waloryzacyjną pełnioną przez odsetki rekompensujące wielkość inflacji, a więc utratę siły nabywczej pieniądza[28].

Z punktu widzenia obrotu prawnego odsetki należą do świadczeń akcesoryjnych o charakterze fakultatywnym. Z jednej strony, prawo do odsetek zależy od istnienia zobowiązania głównego, z drugiej zaś, poza sytuacjami wyraźnie określonymi powszechnie obowiązującym prawem, wymaga wyraźnego ich zastrzeżenia, jeżeli mają obowiązywać[29]. W tym ostatnim zakresie obowiązują pewne wyjątki, kiedy prawo przewiduje naliczanie odsetek z mocy ustawy, tak jak ma to miejsce w przypadku szczególnych regulacji dotyczących np. zasad regulowania należności w obrocie handlowym[30].

 

Rozwiązanie ochronne dotyczące odsetek maksymalnych

Zjawisko lichwy w okresie obowiązywania kodeksu cywilnego do 2003 r. mogło być ograniczane przez Radę Ministrów mającą kompetencję do ustalenia w drodze rozporządzenia stopy odsetek maksymalnych[31]. W praktyce było związane przede wszystkim z orzecznictwem sądowym wydawanym w sprawach indywidualnych. Rozstrzygnięcia opierano na funkcjonowaniu kategorii klauzuli generalnej zasad współżycia społecznego, zgodnie z rozumieniem, której lichwa ma charakter nielojalny i jako taka nie może podlegać ochronie prawnej[32]. Drugi element zaznaczający się w orzecznictwie stanowiło dążenie do realizacji dyspozycji art. 58 §3 k.c. w postaci dążenia do utrzymania w mocy czynności prawnej, a tym samym nawiązanego stosunku prawnego, w sytuacji, kiedy nieważnością jest dotknięta jedynie jej część[33].

Zgodnie z obowiązującym prawem, czynność prawna wywołuje nie tylko skutki w niej wyrażone, lecz również te, które wynikają z ustawy, z zasad współżycia społecznego i ustalonych zwyczajów[34]. W świetle postanowienia art. 5 k.c. zakazującego czynienia ze swego prawa użytku, który byłby sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego, naruszenie zasad współżycia społecznego nie korzysta z ochrony jako działanie nie stanowiące realizacji prawa podmiotowego. Rozwinięciem tych postanowień jest wskazówka art. 58 k.c., pozwalająca na uznanie, iż w świetle zasad współżycia społecznego zastrzeżenie odsetek lichwiarskich przesądza o ich nieważności[35]. Podobnie pośród elementów kreujących podstawy orzecznictwa w zakresie zwalczania lichwy znalazła się wprowadzona w następstwie transformacji ustrojowej zasada swobody umów, zgodnie z którą strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny wg swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego[36].

Równolegle do szczególnych przypadków były wykorzystywane jako podstawa orzekania postanowienia przepisów szczególnych zakazujących wyzysku, a więc sytuacji, kiedy jedna ze stron, wyzyskując przymusowe położenie, niedołęstwo lub niedoświadczenie drugiej strony, w zamian za swoje świadczenie przyjmuje albo zastrzega dla siebie lub dla osoby trzeciej świadczenie, którego wartość w chwili zawarcia umowy przewyższa w rażącym stopniu wartość jej własnego świadczenia. Jest to rozwiązanie szczególne w stosunku do art. 58, dlatego również interpretowane jest zawężająco. W sytuacji pozwalającej zakwalifikować się jako wyzysk druga strona może żądać zmniejszenia swego świadczenia lub zwiększenia należnego jej świadczenia, a w wypadku gdy jedno i drugie byłoby nadmiernie utrudnione, może ona żądać unieważnienia umowy[37]. Dla powstania możliwości sądowego zmodyfikowania świadczenia strony wyzyskanej konieczne jest udowodnienie przed sądem kumulatywnie faktu świadomego wykorzystania przymusowego położenia, niedołęstwa lub niedoświadczenia drugiej strony, a także faktu zastrzeżenia rażąco (oczywiście) nieadekwatnych do własnego świadczenia.

Wskazane mechanizmy w toku prac projektowych nad zakazem lichwy uznano za niewystarczającą ochronę przed nadmiernymi odsetkami. Problemy, jakie wskazywano, sprowadzały się do obserwacji o braku określenia w prawie polskim wartości odsetek pozwalających za zakwalifikowanie ich wartości jako lichwiarskich, jak również obowiązywanie odnośnych regulacji w państwach rozwiniętych. Jednocześnie wskazano okoliczność wpadania obywateli w „pętlę zadłużenia”, podkreślając, wg opinii osób należących do tej ostatniej grupy, jak również argumentacji podnoszonej przez Rzecznika Praw Obywatelskich istnienie konieczność uregulowania lichwy i zapewnienia stosowania odnośnych przepisów przez odpowiedzialność karną[38]. Uzasadnienia dla ingerencji ustawodawcy poszukiwano również w zachowaniach konsumentów biorących kredyty bez dostatecznego rozpoznania i związanych z tym zjawiskiem nielojalnych zachowaniach kredytodawców zastawiających na kredytobiorców pułapki zadłużeniowe[39]. Dane, jakie ilustrowały rozwiązania obowiązujące w innych państwach, wskazywały na istnienie relacji 1:11/3–1:11/2 między kategoriami odsetek ustawowych i maksymalnych[40].

Celem ingerencji projektodawców w istniejące rozwiązania w postaci wprowadzenia wyraźnego zakazu pobierania odsetek nadmiernych (lichwy). Określenie maksymalnej wysokości odsetek było projektowane jako odnoszone do istniejącej w prawie polskim kategorii odsetek ustawowych, jakie zgodnie z art. 359 §3 k.c., są ustalane przez Radę Ministrów w drodze rozporządzenia. W obydwu propozycjach projektowych, które stały się podstawą prac legislacyjnych nad zakazem pobierania nadmiernych odsetek pieniężnych, wybrano tę kategorię jako punkt wyjścia dla określenia odsetek maksymalnych na wyższe o 1/3 bądź o 150% od odsetek ustawowych[41]. Miały stanowić maksymalną wysokość rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania kredytu konsumenckiego[42].

Negatywne stanowisko Narodowego Banku Polskiego i powtarzająca jego argumentację opinia Rady Ministrów, jakie sformułowano wobec prac legislacyjnych, zostały oparte na obawach związanych ze zbyt niskim określeniem maksymalnej stopy odsetek[43]. Obawiano się, iż strony powstanie bodziec uzasadniający podniesienie stóp kredytowych do maksymalnych, ograniczenie dostępności kredytów dla grup podwyższonego ryzyka, obniżenie oprocentowania w bankach w celu utrzymania wysokości marży, jak również ograniczenie przez banki oferowania produktów o podwyższonym ryzyku[44]. Z punktu widzenia spodziewanej bezskuteczności regulacji negatywne stanowisko zajęła Krajowa Rada Sądownictwa[45].

Treść nowelizacji kodeksu cywilnego

W efekcie prac legislacyjnych prowadzonych przez Parlament w 2005 r. przyjęto nowelizację kodeksu cywilnego, wprowadzającą zakaz pobierania nadmiernych odsetek. Przyjęte rozwiązanie zawarte w art. 359 §21–359 §23 oparto na elementach konstrukcyjnych w dość istotny sposób modyfikujących projektowane założenia systemu. Rozwiązanie, wg założeń obu projektów stanowiących podstawę prac legislacyjnych, miało być ukierunkowane głównie na ochronę konsumentów. Maksymalna stopa oprocentowania miała być oparta na stopie odsetek ustawowych i stanowić jej krotność — odpowiednio w projektach 11/3 i 11/2. Zabezpieczane odpowiedzialnością prawno-karną przestrzeganie wprowadzanych rozwiązań w toku prac legislacyjnych ograniczono do kredytu konsumenckiego. Przyjęte rozwiązanie jest charakteryzowane w daleko idącym stopniu przez automatyzm rozwiązania identyfikującego odsetki maksymalne. Od strony podmiotowej obejmuje ono właściwie wszystkie podmioty — adresatów kodeksu cywilnego, przedmiotowo dotyczy jednak wyłącznie odsetek wynikających z czynności prawnych[46]. Wprowadzona górna granica dopuszczalnych prawem odsetek wynikających z czynności prawnej została określona nie w sposób sztywny, ale jako czterokrotność wysokości stopy oprocentowania kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego.

Przepisy są powszechne i bezwzględnie obowiązujące. Przesądza to o braku zróżnicowania na obrót zawodowy i obrót konsumencki, wprowadzając odsetki maksymalne w jednakowej wysokości tak w odniesieniu do obrotu z konsumentami, jak i w odniesieniu do rozwiązań między przedsiębiorcami. Zasada ta, jak się wydaje bardzo słusznie, była krytykowana w toku procesu legislacyjnego przez Naczelną Radę Adwokacką. W pełni uzasadnione wydaje się postulowane rozwiązanie, zgodnie z którym stopa odsetek maksymalnych powinna być odmienna dla przedsiębiorców i konsumentów, przy założeniu, iż ta ostatnia będzie niższa[47].

Rozwiązanie wprowadzające odsetki maksymalne zostało oparte nie na „naturalnej”, oczywistej z punktu widzenia zagadnień odsetkowych, stopie odsetek ustawowych stanowiących dorozumiane wynagrodzenie za korzystanie z czyjegoś kapitału w czasie, ale na stopie oprocentowania kredytu lombardowego, ustalanego przez Radę Polityki Pieniężnej w ramach prowadzonej polityki pieniężnej. Takie rozwiązanie może rodzić daleko idące konsekwencje wówczas, gdy zmiany stóp będą podyktowane nie tyle kwestiami gospodarczymi, ile materiami pieniężnymi. Z uwagi jednak na oparcie na tej samej podstawie wartości odsetek skarbowych nie powinno przynieść szczególnie istotnych konsekwencji gospodarczych. Może być potraktowane jako zabezpieczenie przed opóźnieniami w nowelizowaniu rozporządzenia, w którym jest ustalana wartość stopy odsetek ustawowych. Wykreowany w ten sposób mechanizm płynnego poziomu odsetek maksymalnych jest względnie dobrze znany w praktyce przeciwdziałania lichwie i ma na celu ochronę gospodarki przed potencjalnym wystąpieniem nierównowagi na rynku kredytowym na skutek istotnych zmian stóp procentowych, którym nie towarzyszą zmiany limitów odsetek maksymalnych[48].

Kolejny element szczególny stanowi określenie górnej granicy dopuszczalnych odsetek. Zgodnie z przyjętym rozwiązaniem nie mogą one przekraczać w stosunku rocznym czterokrotności wysokości stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego. Jak się wydaje, rozwiązanie to może rodzić względnie najwięcej problemów. Stopa odsetek maksymalnych została określona na tyle wysoko, iż z obrotu może eliminować jedynie oprocentowanie najbardziej kolidujące ze standardami wynikającymi z zasad współżycia społecznego. Sama ta sytuacja nie stanowi jeszcze problemu. Z punktu widzenia rynkowego ustalenie ceny maksymalnej wyższej od ceny równowagi, poza krótkookresowym elementem behawioralnym, tworzącym nacisk na podniesienie cen po poziomu dopuszczanego przez prawo, w dłuższym okresie nie powinno przynieść szczególnych skutków. Jednocześnie jednak powstaje całkiem istotne pytanie, czy stopa niższa od stopy odsetek maksymalnych może być określona jako lichwiarska lub niezgodna z zasadami współżycia społecznego w drodze orzecznictwa sądowego. Z uwagi na to, iż jest dopuszczona przez ustawodawcę wprost, konieczne wydaje się udzielenie na tak sformułowane pytanie odpowiedzi negatywnej.

Podstawą odsetek, jakich stopa podlega modyfikacji przez obowiązujące rozwiązanie, może być wyłącznie czynność prawna. W ten sposób ustawodawca uzyskał efekt braku kolizji między stopami ustawowymi a stopą odsetek maksymalnych. Jednocześnie jednak, z uwagi na wprowadzony rozdział między kategorią odsetek ustawowych i odsetek maksymalnych, wygenerował skądinąd interesujące, acz jak się wydaje niekoniecznie zamierzone konsekwencje z punktu widzenia prawa cywilnego. Mogą one polegać zarówno na mniej prawdopodobnym odwróceniu sytuacji założonej, kiedy odsetki wynikające z ustaw będą wyższe niż cywilnoprawne odsetki maksymalne. Jakkolwiek mało prawdopodobna, sytuacja ta jest możliwa. Istotną niekonsekwencję stanowi odmienne traktowanie odsetek wynikających z czynności prawnej i wynikających z mocy prawa. Te pierwsze podlegają regulacji antylichwiarskiej, ale te drugie nie[49].

Z uwagi na to, iż wysokość odsetek maksymalnych może w okresie istnienia zobowiązania obciążonego odsetkami wynikającymi z czynności prawnej ulegać zmianie wraz z decyzjami RPP, osłabieniu uległa przewidywalność relacji gospodarczych. Współcześnie, w transakcjach kredytowych charakteryzowanych przez wysokie ryzyko i związane z tym wysokie odsetki trudno jest przewidzieć wartość spodziewanego świadczenia, pomimo określenia go w postanowieniach umownych. Wprowadzone rozwiązanie zastrzeżone w czynności prawnej czyni odsetki nienależnymi w zakresie, w jakim przekraczają stopę odsetek maksymalnych. Korekta ta następuje z mocy prawa i nie wymaga jakichkolwiek działań czy oświadczeń stron czynności prawnej. Z uwagi na to, iż świadczenie odsetkowe ma charakter następczy, może to indukować zachowania zmierzające do omijania prawa, np. skutkować w okresie szczególnej niepewności, sygnalizowanym w opracowaniach naukowych rozwojem instytucji dyskonta[50]. Instytucji, która w perspektywie może być wykorzystywana jako instrument obejścia regulacji odsetek maksymalnych.

Rezygnując z powszechnej karalności lichwy i pozostawiając ją jedynie w sferze kredytu konsumenckiego, ustawodawca starał się, aby wprowadzone rozwiązania były skuteczne. Z punktu widzenia cywilnoprawnego przepisy o odsetkach maksymalnych nie mogą zostać wyłączone ani ograniczone postanowieniami umownymi. Współczesne orzecznictwo sądowe stara się również doprowadzić do ograniczenia możliwości omijania przepisów antylichwiarskich[51].

Skuteczność rozwiązania

Wprowadzone rozwiązanie nie było wprowadzone w próżni prawnej. Do dnia wejścia w życie tzw. ustawy antylichwiarskiej prawo polskie miało wykształcone instytucje służące i wykorzystywane do przeciwdziałania zjawiskom lichwy ocenianym jako szkodliwe i prowadzące do wykorzystania słabszej pozycji jednej ze stron stosunku kontraktowego. Instytucje te jednak, w warunkach trwającego kryzysu sądownictwa i wysokich kosztów prowadzenia sporu sądowego, były wykorzystywane przede wszystkim przez konsumentów dobrze sytuowanych lub skrajnie zdeterminowanych.

Wprowadzenie odsetek maksymalnych miało na celu ochronę tych uczestników rynku, którzy są szczególnie narażeni na wykorzystanie, a więc konsumentów jako ekonomicznie najsłabszych uczestników obrotu. Jak się wydaje, skuteczność tego rozwiązania należy ocenić jako porażkę i brak realizacji jakiegokolwiek z przyjmowanych na poziomie legislacyjnym założeń. Dotychczasowe rozwiązania, jakkolwiek nie zawierały ostrego zakreślenia odsetek o wysokości lichwiarskiej, pozwalały na ustalanie dopuszczalnej stopy odsetek na poziomie orzeczniczym przez niezawisłe sądy. Taka sytuacja sprawiała, iż rozwiązanie dotyczące lichwy było elastyczne.

Wprowadzenie wyraźnego określenia wysokości odsetek nadmiernych doprowadziło do sytuacji, w której nie można powołać się na nadmierne oprocentowanie wtedy, kiedy wysokość odsetek zastrzeżonej w czynności prawnej jest niższa niż dozwolona przepisem art. 359 §21 k.c. Jednocześnie wprowadzona regulacja nie wydaje się chronić konsumenta przed nadużyciami związanymi z zastrzeganiem w praktyce wyższych odsetek niż ustalone w kodeksie cywilnym. Powszechnie są znane praktyki przedsiębiorstw rynkowych, które udzielają pożyczek oprocentowanych na poziomie maksymalnym, pobierających najrozmaitsze dodatkowe opłaty za usługi dodatkowe (w praktyce związane z udzielaną pożyczką), które łącznie przekraczają wartość odsetek maksymalnych. Jak się wskazuje w literaturze, obejście obowiązujących zabezpieczeń antylichwiarskich może mieć również postać wprowadzenia opłat dyskontowych[52]. Mechanizm dyskontowy nie został przez ustawodawcę włączony do ogólnych zasad obliczenia wynagrodzenia z kapitału, w związku z tym mogą być wykorzystywane do obchodzenia postanowień ustawy antylichwiarskiej[53].

Próba stworzenia jednej stopy odsetek maksymalnych dla całego obrotu spowodowała, iż przyjęta wysokość odsetek nie jest nazbyt wysoka i nie pełni w tym zakresie funkcji ochronnej w obrocie z konsumentami. Odsetki maksymalne wprowadzone w Polsce, w porównaniu z rozwiązaniami obowiązującymi w innych państwach rozwiniętych, są wysokie, co nie znajduje uzasadnienia w deklarowanym celu ochronnym ustawy. Warto pamiętać, iż z pozycji konsumenta istniejące rozwiązania mogą się również okazać ograniczeniem potencjalnego dochodu. Poprzez brak zróżnicowania poziomów ochrony dla konsumenta i przedsiębiorcy została wyłączona możliwość uzyskania przez konsumenta wynagrodzenia za własny kapitał przekraczającego wprowadzoną stopę odsetek maksymalnych, należnego np. z pozycji wierzyciela instytucji finansowej[54].

Uregulowanie odsetek maksymalnych i ustalenie ich na względnie wysokim poziomie doprowadziło do pogłębienia się problemu ze znalezieniem kredytu przez kredytobiorców o niewielkiej zdolności kredytowej, co z kolei spowodowało, iż są oni zmuszeni do korzystania z usług przedsiębiorców w sposób świadomy omijających regulacje ochronne. Jednocześnie, w konkretnych przypadkach podmioty obciążone odsetkami niższymi niż maksymalne, jak się wydaje, utraciły możliwość powoływania się na zarzut lichwy w ramach innych instytucji prawa cywilnego, dotychczas wykorzystywanych do zwalczania tego zjawiska.

Podsumowanie

Przyjęte rozwiązanie w zakresie lichwy stanowi interesujący przyczynek do badań nad racjonalnością zachowań polskiego ustawodawcy. Jak się wydaje, w odniesieniu do regulacji lichwy w Polsce mamy do czynienia ze zjawiskiem paradoksu regulacyjnego, w którego ramach przyjęte rozwiązanie staje się dysfunkcjonalne z punktu widzenia założonego dlań celu. W odniesieniu do regulacji antylichwiarskich zawartych w kodeksie cywilnym wydaje się oczywiste, iż nie realizują one założonego przy ich uchwalaniu celu, jaki stanowi ochrona interesów konsumenta, strony słabszej stosunku prawnego. W odniesieniu do części następstw wydają się stawiać go w znacznie słabszej pozycji, niż miało to miejsce przed wprowadzeniem rozwiązania mającego na celu zwiększenie ochrony przed działaniami lichwiarskimi. Sama regulacja ograniczająca poziom odsetek w relacjach przedsiębiorców z konsumentami musi być uznana za uzasadnioną, ale kształt nadany jej przez polskiego ustawodawcę wydaje się niewłaściwy.

Summary

Although usury seems to be an important problem in functioning of the societies, the Polish anti-usury regulation introduced in 2005 may not be considered successful. By imposing the interest ceiling not exceeding the quadruple of the Central Bank lombard rate, it was impossible to create regulation coherent with the market processes. The author claims, that the analyzed regulation should be treated as a regulatory paradox in terms of consumer protection. Introducing the maximum usury interest on a relatively high level may make it impossible for the consumer to obtain any sufficient protection when the level of the interest is lower. Thus the position of the consumer seems to be weaker than before enacting anti-usury legislation.



[1] Odnośne zapisy zawiera już kodeks Hammurabiego z 1800 r. p.n.e. (cyt. za: R.C. Blitz, M.F. Long, The Economics of Usury Regulation, “The Journal of Political Economy” 1965, Vol. 73, No 6, s. 608).

[2] Ustawa z dnia 7 lipca 2005 r. o zmianie ustawy — Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (DzU. Nr 157, poz. 1316). Ustawa weszła w życie w terminie sześciu miesięcy od dnia ogłoszenia w dniu 19 czerwca 2005 r. (data publikacji dziennika ustaw). Moc obowiązującą wprowadzone przepisy uzyskały z dniem 20 lutego 2006 r.

[3] W większości wypadków (kiedy cena maksymalna będzie niższa od rynkowej ceny równowagi) wprowadzenie ceny maksymalnej będzie prowadziło do ograniczenia dostępności dóbr, na jakie cena maksymalna zostaje nałożona. Sztucznie wytworzona nierównowaga rynkowa w postaci niezaspokojonego popytu może stanowić przyczynę najrozmaitszych negatywnych zjawisk, prowadząc co najmniej do konieczności wprowadzenia administracyjnej kontroli rozdziału dóbr. Więcej na ten temat — zob. D. Begg, S. Fischer, R. Dornbusch, Ekonomia, PWE, Warszawa 1993, t. 1, s. 96.

[4] R.C. Blitz, M.F. Long, The Economics of Usury Regulation, jw., s. 618.

[5] C.E. Taeush, The Concept of “Usury” the History of an Idea, “Journal of the History of Ideas” 1942, Vol. 3, No 3, s. 291.

[6] Tamże.

[7] Interesujący, kompleksowy przegląd biblijnych zasad dotyczących lichwy zawarto w: R. Higginson, M. Parsons, D. Clough, Usury, Investment and the Sub-Prime Sector, A Report Commissioned by the Church Investor Group, June 2008, www.churchinvestorsgroup.org.uk/system/files/documents/editor/Usury%20%20Investment%20Report%20Final%20June%2008.pdf; zob. także C.E. Taeush, The Concept of “Usury” the History of an Idea, jw., s. 293.

[8] C.E. Taeush, The Concept of “Usury” the History of an Idea, jw., s. 294.

[9] Tamże, s. 294.

[10] Tamże, s. 294.

[11] Tamże, s. 295 i 296.

[12] Tamże, s. 296.

[13] W literaturze wskazuje się, iż prawidłowe rozumienie pism Arystotelesa odnosi się raczej do braku produktywności pieniądza jako takiego — zob.t amże, s. 297.

[14] E.L. Glaeser, J.A. Scheinkman, Neither a Borrower Nor Lender Be: An Economic Analysis of Interest Restrictions and Usury Laws, Hoover Institution, Working Paper No E-94-10.1994, s. 3.

[15] R.C. Blitz, M.F. Long, The Economics of Usury Regulation, jw., s. 614.

[16] Tamże, s. 608.

[17] Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, Dz U. Nr 16 poz. 93 z późn. zm., art. 3581 §1.

[18] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim, DzU. z 2005 r. Nr 1, poz. 2 z późn. zm., art. 31 i 32.

[19] Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, jw., art. 358 §1.

[20] Tamże, art. 3581 §2.

[21] Tamże, art. 3581 §3.

[22] Tamże, art. 3581 §4.

[23] M. Lemkowski, Odsetki cywilnoprawne, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2007, s. 38 i nast.

[24] Tamże.

[25] Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania. Część ogólna, C.H. Beck, Warszawa 2010, s. 74.

[26] Tamże, s. 72.

[27] Sytuacja ta miała miejsce również w odniesieniu do wprowadzonej regulacji maksymalnej stopy odsetek. Odsetki maksymalne, wynikające z czynności prawnej, obejmują wyłącznie odsetki, które wynikają z umowy, nie zaś z ustawy. Dochodzi więc do interesującej sytuacji, w której prawo nakazuje odmiennie traktować odsetki w zależności od tego, jaka jest podstawa ich naliczenia. Warto wskazać, iż orzecznictwo Sądu Najwyższego w okresie poprzedzającym wprowadzenie odsetek maksymalnych nie czyniło rozróżnienia na odsetki wynikające z czynności prawnej i pozostałe, wszystkie analizując w kontekście ewentualnego zjawiska lichwy. Zob. D. Rogoń, Komentarz do ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. o zmianie ustawy — Kodeks cywilny oraz o zmianie niektórych innych ustaw (DzU. Nr 157, poz. 1316), w zakresie zmian do Kodeksu cywilnego, LEX/el. 2006 i powołany tam Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8.012003 r., II CKN 1097/00.

[28] Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania…, jw., s. 72.

[29] Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, jw., art. 359 §1.

[30] Ustawa z dnia 12 czerwca 2003 r. o terminach zapłaty w transakcjach handlowych, DzU. Nr 139, poz. 1323 z późn. zm.

[31] Odnośną kompetencję zawarto w treści obowiązującego do 2003 r. zapisu art. 359 §3, który wskazywał, co następuje: „Wysokość odsetek ustawowych określa rozporządzenie Rady Ministrów. Rozporządzenie to może zakazać zastrzegania, jak również pobierania odsetek wyższych od tych, które określa jako maksymalne”. Zgodnie z ustawą z dnia 14 lutego 2003 r. o zmianie ustawy — Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (DzU. Nr 49, poz. 408), art. 359 §3 k.c. uzyskał obecnie obowiązującą treść: „Rada Ministrów określa, w drodze rozporządzenia, wysokość odsetek ustawowych, kierując się koniecznością zapewnienia dyscypliny płatniczej i sprawnego przeprowadzania rozliczeń pieniężnych, biorąc pod uwagę wysokość rynkowych stóp procentowych oraz stóp procentowych Narodowego Banku Polskiego”.

[32] „…zastrzeganie w umowie pożyczki między osobami fizycznymi odsetek w wysokości nadmiernej nie mającej uzasadnienia ani w wysokości inflacji ani w zyskach osiąganych w ramach normalnej, rzetelnie prowadzonej działalności gospodarczej może być sprzeczne z zasadami współżycia społecznego” — zob. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2005 r. II CK 742/04, LEX nr 180873, i powoływany tamże jako źródło Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 lipca 2000 r. w sprawie IV CKN 85/00 (nie publikowane).

[33] „…postanowienia umów zastrzegające nadmierne odsetki nie stają się nieważne w całości, a jedynie co do nadwyżki. Nadwyżkę zaś, stosownie do treści art. 359 §2 k.c. stanowią odsetki przerastające wysokość odsetek ustawowych. Nieważność postanowienia umowy w przedmiocie wysokości odsetek wywołuje bowiem taki skutek, jak gdyby wysokość ta nie była w inny sposób oznaczona. Dotyczy to zarówno wynagrodzenia za wskazany w umowie okres korzystania z pożyczonych pieniędzy jak i odszkodowania z tytułu opóźnienia zwrotu tych pieniędzy.” — zob. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2005 r. II CK 742/04, LEX nr 180873, i powoływany tam jako źródło Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 października 1969 r. II CR 430/69, OSNAPiUS 1970/9/152.

[34] Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, jw., art. 56.

[35] Tamże, art. 58 §2.

[36] Tamże, art. 3531. Na tym artykule został oparty wyrok Sądu Najwyższego dnia 27 lipca 2000 r., IV CKN 85/00, OSP 2001, nr 3, poz. 48.

[37] Tamże, art. 388. W tym ostatnim wypadku konieczne jednak jest udowodnienie kumulatywnego spełniania przesłanek określonych w art. 388 k.c. w postaci zastrzeżenia rażąco nieadekwatnego świadczenia w następstwie wykorzystania niedoświadczenia lub przymusowego położenia drugiej strony.

[38] Uzasadnienie do projektu ustawy o zmianie ustawy — Kodeks cywilny oraz o zmianie niektórych innych ustaw, Druk Sejmowy Sejmu IV kadencji Nr 3059, Warszawa, 22.06.2004.

[39] Uzasadnienie do projektu ustawy o zmianie ustawy o kredycie konsumenckim, Druk Sejmowy Sejmu IV kadencji Nr 3063, Warszawa, 24.06.2004.

[40] Uzasadnienie do projektu ustawy o zmianie ustawy — Kodeks cywilny oraz o zmianie niektórych innych ustaw, jw.

[41] Projekt ustawy o zmianie ustawy — Kodeks cywilny oraz o zmianie niektórych innych ustaw, Druk Sejmowy Sejmu IV kadencji Nr 3059, Warszawa, 22.06.2004, http://orka.sejm.gov.pl/Druki4ka.nsf/%28$vAllByUnid%29/94F2D6CCD571FD0DC1256EC5004754C1/$file/3059.pdf

[42] Projekt ustawy o zmianie ustawy o kredycie konsumenckim, Druk Sejmowy Sejmu IV kadencji Nr 3063, Warszawa, 24.06.2004, http://orka.sejm.gov.pl/Druki4ka.nsf/%28$vAllByUnid%29/CD03DE7DD3F4C727C1256ECA003F8D44/$file/3063.pdf

[43] Stanowisko NBP do druku 3059, http://orka.sejm.gov.pl/Druki4ka.nsf/%28$vAllByUnid%29/6AB43EBE5B5AD49CC1256ED800254830/$file/3059-X.pdf

[44] Stanowisko Rządu wobec poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy — Kodeks cywilny oraz o zmianie niektórych innych ustaw, jw.

[45] Opinia Krajowej Rady Sądownictwa z dnia 22 lipca 2004 r. w sprawie poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy — Kodeks cywilny oraz o zmianie niektórych innych ustaw, jw.

[46] Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, jw., art. 359 §21.

[47] Stanowisko Naczelnej Rady Adwokackiej wobec poselskiego projektu ustawy — Kodeks cywilny oraz o zmianie niektórych innych ustaw, jw.

[48] J.M. Lovati, A.R. Gilbert, Do Floating Ceilings Solve the Usury Rate Problem?, Federal Reserve Bank of St. Louis, St. Louis 1979, s. 10.

[49] W nauce prawa cywilnego są podnoszone głosy wskazujące na konieczność stosowania w tym zakresie wykładni celowościowej i poddawania odsetek za zwłokę regulacji odsetek maksymalnych — zob. R. Kaszubski, A. Tupaj-Cholewa, Regulacje „antylichwiarskie” dla konsumentów i przedsiębiorców — przepisy polskie i wspólnotowe, „Przegląd Prawa Handlowego” 2006, nr 4, s. 34. Stanowisko to jest jednak poddawane krytyce, opartej na zakazie domniemywania nie wyrażonych wprost ograniczeń zasady wolności obrotu. Więcej na ten temat — zob. Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania…, jw., s. 77.

[50] T. Czech, Odsetki a dyskonto w polskim prawie cywilnym, „Prawo Bankowe” 2008, nr 1.

[51] Kara umowna może być zastrzegana tylko za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania niepieniężnego. Rozwiązanie to ma na celu zapobieganie obchodzenia, poprzez zastrzeganie kary umownej przy zobowiązaniach pieniężnych, zakazu ustalania odsetek powyżej poziomu tzw. odsetek maksymalnych, Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 lipca 2009 r. II CNP 16/09, LEX nr 603757.

[52] T. Czech, Odsetki a dyskonto w polskim prawie cywilnym, jw., s. 24

[53] Jakkolwiek z punktu widzenia ekonomicznego dyskonto stanowi element kosztu kredytu, należy przyjąć, iż uwzględnianie tego typu wynagrodzenia przy obliczaniu odsetek antylichwiarskich wymagałoby jednak wyraźnej podstawy prawnej, tak jak ma to miejsce w przypadku obliczania rocznej rzeczywistej stopy oprocentowania (rrso) na podstawie ustawy o kredycie konsumenckim.

[54] D. Rogoń, Komentarz do ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. o zmianie ustawy…, jw.


Jarosław Wierzbicki

Jarosław Wierzbicki

Adiunkt w Katedrze Prawa Administracyjnego i Finansowego Przedsiębiorstw, Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie, SGH.
Zobacz inne artykuły autora »



Napisz komentarz


Premium Wordpress Themes